“Əcəm” sözü haqqında

“Əcəm” sözünün kökü və anlamı

Bu səbəbdən də, keçmişlərdə deyilənlərin əksinə olaraq, “Əcəm” dilsiz, “kar və lal” kimi mənalandırılmış olan ərəb sözü deyildir. Sonuncu sozün ərəbcəsi “əlsümmə vəlbəkum”dür. Ərəblər hələ İslamın zühurundan çox uzun illər əvvəl, qədim İran dövründə, “Cəm” sözü ilə tanış oılaraq, İranı “Mülk-i Cəm” yaxud “Cəm diyarı” adlandırırmışlar.

  1. 6 ay, 3 həftə əvvəl
  2. 0
Əcəm
Badkubeh -

Filologiya sahəsinə aid tapıntılar və tarixi araşdırmaların nəticələrinə görə, “Əcəm” sözünün kökü qədim İran dillərinə qayıdaraq, “Cəm” yaxud da “Cəmşid”(Cümşüd) sözündən qaynaqlanmışdır.

BFilologiya sahəsinə aid tapıntılar və tarixi araşdırmaların nəticələrinə görə, “Əcəm” sözünün kökü qədim İran dillərinə qayıdaraq, “Cəm” yaxud da “Cəmşid”(Cümşüd) sözündən qaynaqlanmışdır.
Bu səbəbdən də, keçmişlərdə deyilənlərin əksinə olaraq, “Əcəm” dilsiz, “kar və lal” kimi mənalandırılmış olan ərəb sözü deyildir. Sonuncu sozün ərəbcəsi “əlsümmə vəlbəkum”dür.  Ərəblər hələ İslamın zühurundan çox uzun illər əvvəl, qədim İran dövründə, “Cəm” sözü ilə tanış oılaraq, İranı “Mülk-i Cəm” yaxud “Cəm diyarı” adlandırırmışlar.  Bu baxımdan da, “Cəm” sözünün sonralar ərəblər tərəfindən tərib edilərək “Əcəm” kimi səsləndirilməsindən məqsəd iranlıların alçadılması olmamışdır. İran dölətinə və xalqına eyham vuran “Cəm” sözü bəzən də bütün qeyri ərəb xalqlarını göstərmək üçün də istifadə edilirmiş və bu söz ərəb dilinə daxil edildikdən sonra tədricən “Əlcəm” (الجم) kimi səsləndirilmiş və daha sonra isə, “L” hərfi alınaraq, “Əcəm” ( اجم ) kimi tələffüz edilmişdir. Ən sonunda isə, bu sözün əvvəlindəki “əlif”(ا) hərfinin yerinə “ə” (ع  ) hərfi oturmuşdur və beləliklə də, “Əcəm” (عجم) kimi oturuşmuş olan bu söz, İranı və bu ölkənin xalqını göstərmək üçün istifadə edilmişdir.  Bu səbəbdən, Əlcəm,  əvvəlində əlif “Ə”si olan Əcəm (اجم), əvvəli ərəb “əyn” hərfi (ع ) ilə səslənən “Əcəm” (عجم) və bunlara əsaslanan , “Cəm” və “Cəmşid” diyarı və xalqına işarə edən “Əcəmi” (اجمی ) və daha sonar “Əcəmi” (عجمی) sözü, xüsusilə də İslam dininin zühuruna qədər heç bir vaxt İran və iranlını alçatmaq məqsədilə işlədilməmişdir. Yanlız İslamın İranda genişlənməsindən sonar Əməvi xəlifələri dövründə əsasən də islamdan öncəki tayfa emosiyalarının Əməvilər tərəfindən yeniləşdirilməsi, eləcə də iranlıların Əməvilər qarşısındakı zəyiflənməsindən dolayı, bu sözün ( özü də Əməvi hökmdarları və onların əlaltıları tərəfindən) iranlıları xitab etmək məqsədilə işlədilməsi müəyyən mənada alçadıcı xarakter aldı ki, bu dönəm o qədər də uzun sürmədi.  Doğrudur, İslamdan sonrakı əsrlərdə də ( İran və iranlını və bəzən də digər qeyri ərəb xalqlarını göstərmək üçün) “Əcəm” sözündən istifadə edildiyini görürük, lakin bu sözün istifadə edilməsindən məqsəd, heç də qeyri ərəb xalqların, xüsusilə də iranlıların alçadılması olmamışdır.  Ən önəmli məqam bundan ibarətdir ki, sayı çox olmayan  emosional və tayfaçı ərəblərin əsasən siyasət və təhlükəsizlik sahəsində İran cəmiyyətinə hegemonluğu uzunömürlü olmamışdır və Əməvilər dönəminin sona yetməsindən sonar, iranlıların İslam aləminin müxtəlif sahələrində effektiv və təyinedici mövcudluğu və nüfuzunun genişlənməsi prosesində yeni bir dönəm başlanmışdır ki, bu da hər hansı bir ehtimaledilən alçadıcı yanaşmanın olmasını imkansız edirdi. Firdovsinin bu şeirində söylədiyi kimi:
Bəsi rənc bordəm dər in sal si
( çox əziyyət çəkdim bu otuz ildə)
Əcəm zende kərdəm bedin parsi
( əcəmi diriltdim farsi ilə) 

əcəm

 Bu baxımdan da, “Cəm” sözünün sonralar ərəblər tərəfindən tərib edilərək “Əcəm” kimi səsləndirilməsindən məqsəd iranlıların alçadılması olmamışdır. İran dölətinə və xalqına eyham vuran “Cəm” sözü bəzən də bütün qeyri ərəb xalqlarını göstərmək üçün də istifadə edilirmiş və bu söz ərəb dilinə daxil edildikdən sonra tədricən “Əlcəm” (الجم) kimi səsləndirilmiş və daha sonra isə, “L” hərfi alınaraq, “Əcəm” ( اجم ) kimi tələffüz edilmişdir. Ən sonunda isə, bu sözün əvvəlindəki “əlif”(ا) hərfinin yerinə “ə” (ع  ) hərfi oturmuşdur və beləliklə də, “Əcəm” (عجم) kimi oturuşmuş olan bu söz, İranı və bu ölkənin xalqını göstərmək üçün istifadə edilmişdir.  Bu səbəbdən, Əlcəm,  əvvəlində əlif “Ə”si olan Əcəm (اجم), əvvəli ərəb “əyn” hərfi (ع ) ilə səslənən “Əcəm” (عجم) və bunlara əsaslanan , “Cəm” və “Cəmşid” diyarı və xalqına işarə edən “Əcəmi” (اجمی ) və daha sonar “Əcəmi” (عجمی) sözü, xüsusilə də İslam dininin zühuruna qədər heç bir vaxt İran və iranlını alçatmaq məqsədilə işlədilməmişdir. Yanlız İslamın İranda genişlənməsindən sonar Əməvi xəlifələri dövründə əsasən də islamdan öncəki tayfa emosiyalarının Əməvilər tərəfindən yeniləşdirilməsi, eləcə də iranlıların Əməvilər qarşısındakı zəyiflənməsindən dolayı, bu sözün ( özü də Əməvi hökmdarları və onların əlaltıları tərəfindən) iranlıları xitab etmək məqsədilə işlədilməsi müəyyən mənada alçadıcı xarakter aldı ki, bu dönəm o qədər də uzun sürmədi.  Doğrudur, İslamdan sonrakı əsrlərdə də ( İran və iranlını və bəzən də digər qeyri ərəb xalqlarını göstərmək üçün) “Əcəm” sözündən istifadə edildiyini görürük, lakin bu sözün istifadə edilməsindən məqsəd, heç də qeyri ərəb xalqların, xüsusilə də iranlıların alçadılması olmamışdır.  Ən önəmli məqam bundan ibarətdir ki, sayı çox olmayan  emosional və tayfaçı ərəblərin əsasən siyasət və təhlükəsizlik sahəsində İran cəmiyyətinə hegemonluğu uzunömürlü olmamışdır və Əməvilər dönəminin sona yetməsindən sonar, iranlıların İslam aləminin müxtəlif sahələrində effektiv və təyinedici mövcudluğu və nüfuzunun genişlənməsi prosesində yeni bir dönəm başlanmışdır ki, bu da hər hansı bir ehtimaledilən alçadıcı yanaşmanın olmasını imkansız edirdi. Firdovsinin bu şeirində söylədiyi kimi:

Bəsi rənc bordəm dər in sal si

( çox əziyyət çəkdim bu otuz ildə)

Əcəm zende kərdəm bedin parsi

( əcəmi diriltdim farsi ilə)  

 
 



reader's comments

Loading...